Destekten Yoksun Kalma Tazminatı Hesaplama

Destekten yoksun kalma tazminatı nedir?

Bir kişinin ölümü hâlinde, ölenin sağlığında düzenli olarak destek olduğu kişiler bu desteği yitirir. Destekten yoksun kalma tazminatı, bu kayıp desteğin parasal karşılığıdır ve ölenin bakiye ömrü boyunca sağlayacağı desteğin bugünkü değeri üzerinden hesaplanır.

Tazminatı talep edebilecek olanlar, ölenin fiilen desteğinden yararlanan kişilerdir: eş, çocuklar, anne ve baba ile desteğin fiilen sağlandığı diğer yakınlar. Destek ilişkisi yasal mirasçılıktan bağımsızdır — belirleyici olan fiilî destektir.

Hesap nasıl yapılır?

Hesap, birbirini izleyen şu adımlardan oluşur:

• Bakiye ömür. Ölenin yaşına ve cinsiyetine göre seçilen yaşam tablosundan (TRH-2010, TÜİK 2023-2025 veya PMF-1931) beklenen yaşam süresi belirlenir. Dilerseniz ömür sonunu yaş ya da tarih olarak elle de girebilirsiniz.
• Aktif ve pasif dönem. Çalışma hayatının sürdüğü aktif dönem ile sonrasındaki pasif dönem ayrı ayrı hesaplanır; her dönemin geliri kendi esasına göre belirlenir.
• Destek payları. Ölenin gelirinin ne kadarını kime ayırdığı dönem dönem paylaştırılır. Üç yöntem sunulur: 2'ye 1 (tek havuz), havuz (eş+çocuk ile anne+baba havuzları) ve SGK yöntemi. Seçim dosyanızdaki içtihat tercihine göre yapılır.
• Paydaşlığın sona ermesi. Çocuklar için paydaşlık bitiş yaşı, eş ve diğer hak sahipleri için bitiş tarihi girilerek her paydaşın destekten çıkacağı an belirlenir.
• Yeniden evlenme ihtimali. Dul kalan eş için AYİM yeniden evlenme ihtimali tablosu uygulanır; indirim eşin geçmiş dönem zararından yapılır.
• Kusur ve indirimler. Kusur oranı uygulanır; varsa yetiştirme gideri tenzili ve daha önce yapılan ödemeler düşülür.
• Teminat limiti. Sigorta şirketi ve araç grubu seçildiğinde ilgili yılın teminat limiti dikkate alınır, limiti aşan zarar hak sahipleri arasında garameten dağıtılır.

Kazanç ve dönemler nasıl kurulur?

Destekten yoksun kalma tazminatı hesaplaması, önce ölen kişinin (müteveffanın) sağlığında elde edeceği kazancı, sonra bu kazancın hak sahipleri arasında nasıl paylaşılacağını bulur. Müteveffanın kazancı ölüm tarihinden muhtemel bakiye ömür sonuna kadar, bedensel zarar hesabıyla aynı mantıkla ancak maluliyet ve kusur uygulanmadan hesaplanır. Bakiye ömür, müteveffanın ölüm tarihindeki küsuratlı yaşına göre seçilen yaşam tablosundan (TRH-2010, TÜİK 2023-2025 veya PMF-1931) okunur. Küsuratlı yaş için yıl 365,25 gün, dönem gelirleri için yıl 360 gün (12 ay × 30 gün) esas alınır.

Kazanç iki ana döneme ayrılır: çalışma hayatının sürdüğü aktif dönem ve emeklilik yaşından ömür sonuna kadar süren pasif dönem. Pasif dönemde gelir, hesap tarihindeki AGİ hariç net asgari ücret üzerinden kurulur. Ayrıca ölüm tarihi ile hesap tarihi arası geçmiş (bilinen) dönem, sonrası gelecek dönem olarak ayrılır; geçmiş dönem gerçekleşmiş tarihsel asgari ücretlerle ve iskonto uygulanmadan hesaplanır.

Gelecek dönem nasıl peşin değere çevrilir?

Formda iki yöntem vardır: progresif rant ve teknik faizli aktüeryal yöntem (%1,65 veya %1,80). Aktüeryal yöntemde her hak sahibinin payı, o kişinin kendi yaşına ve cinsiyetine göre hesaplanan bir irat katsayısıyla çarpılır; katsayı yaşam olasılığı ile teknik faiz iskontosunun çarpımıdır.

Olay türü iş kazası veya diğer haksız fiil seçildiğinde yöntem progresif ranta sabitlenir. Raporun başında hangi tablo ve yöntemin kullanıldığı yazılır.

Pay dağıtımı: kim, ne zaman, ne kadar?

Müteveffanın kazancı, desteğin sürdüğü her zaman diliminde hak sahiplerine paylaştırılır. Bir hak sahibinin desteğe girmesi veya destekten çıkması yeni bir dönem açar ve o dönem için paylar yeniden hesaplanır. 2'ye 1 ve havuz yöntemlerinde temel paylar eş için 2; çocuk, anne, baba ve diğer hak sahipleri için 1'dir; birden çok eş paydaşsa her eş 1 pay alır.

Eş, anne ve baba için destek, kendi bakiye ömürlerinin sonuna kadar sürer; eşin destek bitişi müteveffanın ömür sonunu aşamaz. Çocuklarda bitiş, girilen paydaşlık bitiş yaşıdır; seçenekler arasında TÜİK il bazlı ortalama ilk evlenme yaşı da vardır. Herhangi bir hak sahibi için bitiş tarihi elle girilirse o tarih esas alınır.

Üç dağıtım yöntemi sunulur:

• 2'ye 1 (tek havuz): müteveffanın payı ile hak sahiplerinin payları tek paydada toplanır; destekten çıkan kişinin payı kalan herkese payları oranında dağılır.
• Havuz: eş ve çocuklar ile anne ve baba ayrı havuzlardadır, müteveffa da havuz üyesidir.
• SGK: müteveffaya her dönemde gelirin %30'u ayrılır, kalan %70 aktif hak sahipleri arasında temel paylarına göre dağıtılır.

Hangi indirimler, hangi sırayla uygulanır?

İndirimler toplam üzerinden değil hak sahibi bazında ve şu sırayla uygulanır:

• 1. Kusur: her hak sahibinin zararına kusur oranı uygulanır.
• 2. Yeniden evlenme indirimi (yalnız eş): olasılık AYİM tablosundan eşin hesap tarihindeki yaşı ve cinsiyetine göre okunur; 18 yaşından küçük her paydaş çocuk için 5 puan düşülür, sonuç sıfırın altına inmez. İndirim, eşin kusur uygulanmış geçmiş dönem zararı üzerinden yapılır; gelecek dönem zararına uygulanmaz.
• 3. Yetiştirme gideri tenzili (yalnız anne ve baba): ebeveynin kendi geliriyle, maluliyet ve kusur uygulanmadan hesaplanan gider düşülür; oranı kullanıcı girer.
• 4. Yapılan ödemeler ve peşin sermaye değeri: ödemeyi alan hak sahibinin net zararından düşülür; ödeme yasal faizle güncellenerek veya oranlama yöntemiyle mahsup edilir.
• 5. Garameten paylaştırma: toplam net zarar, olay tarihindeki kişi başı ölüm/sakatlık teminat limitini aşıyorsa limit, her hak sahibine zararının toplama oranı kadar bölüştürülür.

Muhtemel hak sahipleri: müteveffanın eşi yoksa

Muhtemel hak sahibi seçeneğiyle eş ve çocuklar, desteğe giriş tarihleriyle birlikte hesaba eklenebilir. Eşin giriş tarihi için müteveffanın ili ve ölüm yılına ait TÜİK ortalama ilk evlenme yaşı kullanılır; il girilmezse Türkiye geneli esas alınır.

Muhtemel hak sahipleri için ayrı zarar hesaplanmaz; yalnız gerçek hak sahiplerinin pay oranını değiştirirler ve garameten dağıtıma girmezler.

Hesaplama için hangi bilgiler gerekir?

Formu doldurmadan önce elinizde şunların bulunması işi hızlandırır:

• Ölen kişi: doğum tarihi, ölüm tarihi, cinsiyet, emeklilik yaşı, ikamet veya nüfus ili
• Hesap ayarları: hesap tarihi, yaşam tablosu (TRH-2010, TÜİK 2023-2025 ya da PMF-1931), peşin değer yöntemi, pay dağıtım yöntemi (2'ye 1, havuz veya SGK) ve olay türü (trafik kazası, iş kazası veya diğer haksız fiil)
• Gelir: asgari ücret, asgari ücretin katı, elle girilen net kazanç, ev hanımı ya da brüt kazanç; dönem içinde değişiklik varsa değişiklik tarihleri
• Hak sahipleri: her biri için yakınlık, ad soyad, doğum tarihi, cinsiyet ve paydaşlığın sona ereceği yaş veya tarih
• Yetiştirme gideri: yetiştirme yaşı ve oranı ile anne ve babanın gelir bilgisi
• Kusur oranı
• Ödemeler: tutar, ödeme tarihi, ödemeyi alan hak sahibi ve mahsup yöntemi; ayrıca iş kazası peşin sermaye değeri ve tüm hak sahiplerine yapılmış toplu ödeme
• Teminat için: sigorta şirketi ve araç grubu

Örnek: nasıl bir sonuç çıkar?

Kırk yaşında vefat eden, geride eşi ve iki çocuğu kalan bir kişi için hesap şöyle şekillenir — aşağıdaki liste rakam değil, hangi girdinin hangi çıktıyı ürettiğini gösterir:

• Ölüm tarihi ile rapor tarihi arasındaki süre geçmiş dönem, sonrası gelecek dönem olarak ayrılır ve her biri kendi tablosunu üretir.
• Çalışma hayatının sonuna kadar olan kısım aktif, sonrası pasif dönem tablosu olur.
• Çocukların paydaşlığı belirlenen yaşta sona erdiği için, payların yeniden dağıldığı her an yeni bir dönem satırı açar.
• Eşin geçmiş dönem zararı, AYİM yeniden evlenme ihtimali oranında indirilir.
• Sonuçta her hak sahibi için ayrı bir tazminat tutarı ve hepsinin toplamı çıkar; teminat limiti aşılmışsa garameten dağıtım tablosu da eklenir.

Rapor neleri içerir?

Sonuç ekranda görülür; Pro krediyle yapılan hesaplamanın tabloları Word olarak indirilir. Raporda dosya ve paydaş bilgileri, müteveffanın dönem dönem kazanç tablosu, geçmiş ve gelecek pay dağılımı tabloları (aktüeryal yöntemde irat katsayısı sütunuyla), her hak sahibi için kusur, evlenme indirimi, yetiştirme tenzili ve kesintilerin ayrı sütunlarda gösterildiği özet ve limit aşılmışsa garameten paylaşım tablosu yer alır. Yeniden evlenme olasılığı %0 çıksa bile satır gösterilir.

Sık yapılan hatalar

• İkamet ilini boş bırakmak. Muhtemel eşin desteğe giriş tarihi ve çocuklarda muhtemel evlenme yaşı TÜİK'in il bazlı verisinden gelir; il girilmezse Türkiye geneli kullanılır.
• Pay dağıtım yöntemini rastgele seçmek. Aynı gelirle üç yöntem farklı sonuç verir; seçim dosyadaki içtihat tercihine dayanmalıdır.
• Paydaşlık bitişini girmemek. Girilmezse destek, olması gerekenden uzun bir süre devam ediyormuş gibi hesaplanır.
• Evlenme indirimini ölüm tarihindeki yaşla kontrol etmek. AYİM tablosu hesap tarihindeki yaşla okunur.
• Yetiştirme giderine kusur uygulamak veya tenzili eş ve çocukların payından da düşmek.
• Garameteni kesintilerden önce yapmak. Dağıtım kesinti sonrası net zarar üzerinden yapılır.
• Sigorta şirketi ve araç grubunu seçmemek. Teminat limiti uygulanmaz, limit aşımı ve garameten dağıtım görünmez.
• Gelir değişikliklerini atlamak. Dönem içindeki gelir değişiklikleri girilmezse tüm dönem tek gelir üzerinden hesaplanır.