Yasal Faiz, Temerrüt Faizi ve Ticari Faiz Farkı

Üç kavram, iki oran

Para borcunda faiz konuşulurken üç ifade sık karıştırılır: temerrüt faizi, ticari temerrüt faizi ve avans faizi. Temerrüt faizi bir faiz türüdür: borçlu ödemede geciktiğinde, gecikilen günler için işler. Ticari temerrüt faizi, ticari işlerde bu faizin TCMB'nin avans oranı üzerinden istenmesidir; uygulamada bu orana avans faizi ya da ticari faiz de denir.

Bunların yanında bir de kanuni faiz vardır: sözleşmede oran kararlaştırılmamışsa uygulanan oran. Uygulamada "yasal faiz", "kanuni faiz" ve "adi kanuni faiz" aynı oranı anlatır. Kısacası temerrüt faizi faizin neden işlediğini, kanuni faiz ve avans oranı ise hangi oranla işlediğini söyler.

Kanuni faiz: sözleşmede oran yoksa

3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanunun 1. maddesine göre, faiz ödenmesi gereken hâllerde miktar sözleşmeyle belirlenmemişse faiz, TCMB'nin önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli kredi işlemlerinde uyguladığı reeskont oranının yüzde sekseni üzerinden ödenir. 30 Haziran günkü reeskont oranı, önceki 31 Aralık oranından beş puan veya daha çok farklıysa yılın ikinci yarısında 30 Haziran oranının yüzde sekseni geçerli olur.

Bu kural 7589 sayılı Kanunla getirildi ve 31.07.2026'da yürürlüğe girdi. Bu yüzden kanuni faiz yılda en çok iki kez değişir; TCMB'nin yıl içindeki her reeskont kararı kanuni faize kendiliğinden yansımaz.

Faiz sözleşmeyle kararlaştırılıyorsa da sınır vardır: sözleşmeyle belirlenecek yıllık faiz, kanuni oranın yüzde elli fazlasını aşamaz (TBK m.88/2). Ticari işlerde ise faiz oranı serbestçe belirlenir (TTK m.8/1).

Temerrüt faizi: gecikmenin bedeli

Bir miktar paranın ödenmesinde temerrüde düşen borçlu, sözleşmede aksi kararlaştırılmadıkça, geçmiş günler için kanuni faiz oranında temerrüt faizi ödemek zorundadır (3095 m.2/1). Faizin başladığı gün, borçlunun temerrüde düştüğü gündür. TBK m.117'ye göre:

• Vadesi gelmiş borçta borçlu, alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer.
• İfa günü birlikte belirlenmişse (ya da sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanılarak usulüne uygun bildirimle belirlenmişse) bu günün geçmesiyle temerrüt kendiliğinden başlar.
• Haksız fiilde borçlu, fiilin işlendiği tarihte temerrüde düşmüş olur.

Sözleşmeyle kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi, kanuni oranın yüzde yüz fazlasını aşamaz (TBK m.120/2). Sözleşmede yalnız akdi faiz kararlaştırılmış ve bu oran kanuni orandan yüksekse, temerrüt faizi akdi faizden az olamaz (3095 m.2/3, TBK m.120/3).

Ticari işte: avans oranı ve yarıyıl kuralı

3095 m.2/2'ye göre TCMB'nin önceki yılın 31 Aralık günü kısa vadeli avanslar için uyguladığı faiz oranı kanuni faizden yüksekse, ticari işlerde arada sözleşme olmasa bile temerrüt faizi bu oran üzerinden istenebilir. Avans oranı 30 Haziran günü önceki 31 Aralık oranından beş puan veya daha çok farklıysa yılın ikinci yarısında 30 Haziran oranı geçerli olur.

Bir ticari işletmeyi ilgilendiren bütün işlem ve fiiller ticari iştir (TTK m.3). Taraflardan yalnız biri için ticari olan sözleşmeler de, kanunda aksine hüküm yoksa, diğer taraf için ticari iş sayılır (TTK m.19/2).

Ticari işletmeler arasında mal ve hizmet tedarikinde ayrıca TTK m.1530 uygulanır: borçlu, sözleşmedeki tarihte ya da ödeme süresinde ödemezse ihtara gerek olmadan temerrüde düşer ve alacaklı, şart edilmemiş olsa bile faize hak kazanır.

Karşılaştırma

Faize faiz işler mi?

Hayır. Kanuni faiz ve temerrüt faizi hesaplanırken mürekkep (bileşik) faiz yürütülemez (3095 m.3); temerrüt faizine ayrıca temerrüt faizi de yürütülemez (TBK m.121/3). Türk Ticaret Kanunundaki istisnalar saklıdır: faizin anaparaya eklenmesi şartı yalnız cari hesaplarda ve iki taraf için de ticari iş olan ödünç sözleşmelerinde, en az üç aylık dönemlerle geçerlidir (TTK m.8/2).

Tazminat dosyalarında faiz

Haksız fiilden doğan tazminatta borçlu, fiilin işlendiği tarihte temerrüde düşmüş sayılır (TBK m.117/2); bu yüzden haksız fiil tazminatına faiz kural olarak olay tarihinden işler.

7589 sayılı Kanun, bedensel zarar ve destekten yoksun kalma tazminatı için TBK m.55'e ayrı bir kural ekledi: kazancın bilindiği döneme ait tazminata olay tarihinden, kazancın bilinemediği döneme ait tazminata karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Kanunun geçiş hükmüne göre bu kural yalnız 31.07.2026'dan sonra meydana gelen olaylara uygulanır; daha önceki olaylarda eski hüküm uygulanmaya devam eder.

Zorunlu mali sorumluluk (trafik) sigortacısı için ödeme süresi ayrıca düzenlenmiştir: sigortacı, genel şartlarda belirlenen belgeler kendisine iletildikten sonra sekiz iş günü içinde, sigorta sınırları içinde kalan tutarı hak sahibine ödemek zorundadır (KTK m.99/1). Faizin türü ve başlangıç tarihi her davalı için dosyanın niteliğine göre mahkemece belirlenir.

AktüerPro'da dava öncesi yapılan ödemeler, ödeme tarihinden hesap tarihine kadar dönem dönem yasal faizle güncellenerek tazminattan düşülür (ya da seçilirse oranlama yöntemiyle mahsup edilir). Ayrıntı yapılan ödemelerin mahsubu yazısında. Bir alacağın faizini tür ve tarih aralığına göre ücretsiz hesaplamak için faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz.